halabarda

średniowieczna broń drzewcowa piechoty, składająca się z drzewca (na ogół jesionowego o wielobocznym przekroju dla mocniejszego uchwytu) oraz osadzonego na nim żeleźca, początkowo prawie zupełnie prostokątnego w kształcie z wydatnym ostrzem (w formie dużego topora na długim drzewcu), które z czasem rozwinęło się w siekierę przeznaczoną do rąbania, graniaste ostrze przeznaczone do kłucia lub do płaskiego cięcia oraz w hak służący do ściągania jeźdźców z koni. Broń ta została wynaleziona na początku XIV w. w Szwajcarii, gdzie doszło do jej burzliwego rozwoju i wykształcenia specyficznych lokalnych form, takich jak halabarda berneńska, tyrolska, zuryska itp. i następnie rozpowszechnienia w całej Europie w XIV—XV w. Była to broń używana przez żołnierzy znajdujących się w dalszych szeregach czworoboków (za pikinierami przyjmującymi pierwszy atak nieprzyjaciela), którzy likwidowali pojedynczych rycerzy. Halabarda jako kombinacja broni obuchowej, drzewcowej oraz siecznej występowała również w formach nietypowych, kombinowanych, np. w formie połączenia z widłami bojowymi czy w postaci strzelby, której lufa mieściła się w drzewcu. Od XVI w. halabarda staje się bronią załóg garnizonów i pospolitego ruszenia, a z czasem prawie wyłącznie bronią straży dworskich, pałacowych i miejskich. W tej formie przetrwała aż do XIX w., a nawet XX w. jako broń szwajcarskiej, ceremonialnej gwardii papieskiej. Od XVII w. halabarda obok partyzany, dardy i później szpontonu jest również oznaką wojskowych stopni oficerskich i podoficerskich w piechocie. Żeleźca tych typów halabard były delikatniejsze od bojowych, a żeleźca halabard paradnych, luksusowych (np. straży dworskich) były bardzo finezyjne w kształcie, ażurowo wycinane, trawione albo rytowane w ozdobne i bogate ornamenty, monogramy czy napisy, natomiast ich drzewca zaopatrywano w ozdobne chwasty w barwach władców, miast lub jednostek wojskowych. Mimo pełnienia tej nowej roli jeszcze w I połowie XVII w. halabarda była bronią znajdującą się na normalnym uzbrojeniu piechoty. W czasie wojny trzydziestoletniej (1618—1648) każda kompania piechoty w składzie 200—300 ludzi miała na stanie około 20 pachołków zbrojnych w bojowe halabardy. O tym jak straszną bronią była taka bojowa halabarda, może świadczyć fakt, iż jeden z ostatnich przedstawicieli zachodnioeuropejskiego rycerstwa w dawnym wielkim stylu, książę Burgundii Karol Śmiały, zginął 2 stycznia 1477 r. z rąk szwajcarskiego plebejskiego piechura, którego halabarda rozcięła mu hełm razem z czaszką aż do ramion. Do Polski taktyka walki halabardników, jak również kuszników oraz pawężników została przeniesiona w XV w. przez husyckich emigrantów politycznych; niektórzy z nich, jak np. Jan Żiżka z Trocnowa, uwieczniony przez Jana Matejkę w „Bitwie pod Grunwaldem", walczyli po stronie polskiej 15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem z Krzyżakami. W XVI—XVII w. halabarda znajdowały się na uzbrojeniu piechoty taborowej (tzw. ciurów) oraz miejskiej, np. stróżów nocnych czyli gwardii miejskich, jak to miało miejsce w Warszawie jeszcze w 1831 r. Nazwa halabarda pochodzi od niemieckiego wyrazu hellebarde.