Nadrealizm (surrealizm)

Nadrealizm (inna nazwa: surrealizm) — kierunek literacki i artystyczny powsta­ły we Francji po I wojnie (A. Breton Manifest nadrealizmu, 1924), wyrażający postawę pokolenia, które z doświadczeń wojny wysnuło przekonanie o kryzysie cy­wilizacji zachodniej i jej racjonalistycz­nych ideałów. Przejąwszy tezę Freuda o zasadniczej antynomii jednostki i społe­czeństwa, nadrealizm stawiał jako cel wyzwolenie jednostki spod przymusu dzięki miłości, poezji, wolności wyobraźni, osiągnięcie stanu wewnętrznej harmonii przez zespolenie sfer jawy i snu, nadrzeczywistość (surrealite). Nadrealizm interesował się podświa­domością, jednym z naczelnych haseł by­ło "pisanie automatyczne", a więc przy osłabieniu kontroli rozumu. Najsilniej roz­winął się w malarstwie i poezji. Nadrealizm miał ogromne znaczenie dla rozwoju współcze­snej poezji, dzięki ogólnej tendencji do obalenia wszelkich skrępowań i do uwy­datnienia roli wyobraźni. Najwybitniejsi twórcy nadrealizmu to A. Breton, P. Eluard, L. Aragon. W Polsce nie było grupy nadrealizmu, z odwołania się do wspólnego zespołu tra­dycji wynikały jednak pewne podobień­stwa praktyki pisarskiej (romantyzm nie­miecki, Rimbaud, Apollinaire, Freud). Po­dobieństwa dotyczyły zainteresowania pod­świadomością, snem, rozluźnienia związ­ków między obrazami, asocjacjonizmu. Nie łączyło się to jednak z charaktery­styczną dla nadrealizmu postawą buntu i negacji. Wskazywano więc na cechy nadrealizmu u A. Wa­ta, J. Brzękowskiego, J. Czechowicza, K. I. Gałczyńskiego oraz w prozie u B. Schulza, w dramacie u S. I. Witkiewicza. Chodzi­ło przy tym głównie o tematykę podświa­domości, technikę snu, swobodę skojarzeń, fantastykę, absurd.