nóż

jedno z najstarszych narzędzi i jeden z najstarszych typów broni znany już od epoki górnego paleolitu; pierwotnie wyrabiany z krzemiennego wióra o odpowiednio profilowanych krawędziach, w starożytności wyrabiany z brązu, a później z żelaza w kształcie zbliżonym do noża współczesnego. W ramach rozwoju cywilizacji i wynikającej z niego specjalizacji zajęć (szczególnie od okresu lateńskiego, którego apogeum przypada na V w. p.n.e.) doszło do zróżnicowania kształtów oraz rozmiarów noża (np. długie noże bojowe i krótkie noże garbarskie), przybierających z czasem specyficzne, typowe dla broni i narzędzi produkcyjnych oraz gospodarskich formy. Wśród wielu postaci form noży bojowych na przestrzeni wieków do bardziej interesujących trzeba zaliczyć:
1) tzw. nóż za cholewą buta (bo tam noszony), broń wojowników ruskich z okresu średniowiecza, charakteryzująca się wąską, zakrzywioną i jednosieczną głownią w kształcie kindżału;
2) tzw. nóż podsadoczny, również broń rycerstwa ruskiego z XV w., charakteryzująca się krótką, jednosieczną i mocno rozszerzającą się ku sztychowi jednosieczną głownią — noszone były one przy pasie w szerokich pochwach;
3) nóż turkmeński (mieszczący się konstrukcyjnie w kategorii perskich kardów), charakteryzujący się prostą na ogół głownią, zdobioną jedynie skromnie datą wykonania oraz imieniem twórcy lub posiadacza, oprawioną w trzon z rogu lub ze srebra. Używano do nich pochew roboty bucharskiej (rzadziej kaukaskiej) z całkowicie lub częściowo złoconego srebra, rytych w motywy środkowoazjatyckie i czasami wykładanych karneolem;
4) nóż afgański, długa broń wojowników afgańskich (o długości krótkiej szabli, stąd często mylnie interpretowany jako szabla), charakteryzujący się jednosieczną głownią mocno zwężającą się do lekko zakrzywionego, spiczasto zakończonego sztychu. Rękojeści ich zbliżone w formie do rękojeści szaszek kaukaskich składały się z dwóch okładzin kościanych lub rogowych, nitowanych do trzpienia, a na głowicy występowały czasami małe zaczepy służące do zamocowania ozdobnego temblaka. Pochwy tych noży wykonywano z bogato zdobionej blachy, często srebrnej złoconej, trybowanej itp. Podobne w formie noże występowały również na terenie Kaukazu;
5) nóż faszynowy, bardziej tasak, łączący w sobie funkcję broni siecznej oraz narzędzia, używany przez oddziały wojsk inżynieryjnych w Europie i poza kontynentem od XIX w., charakteryzował się specjalnie profilowaną głownią umożliwiającą jego wielofunkcyjne stosowanie (np. forma piły na całej lub części długości ostrza);
6) nóż szturmowy WP 1943, będący nnożem bojowym znajdującym się na uzbrojeniu pododdziałów rozpoznawczych I i II armii w latach 1943—1945; charakteryzował się drewnianym profilowanym trzonem malowanym na czarno oraz jednosieczną głownią z polerowanej stali o długości 15 cm (długość całkowita broni wynosiła 26 cm) — na zewnętrznym płazie głowni u nasady znajdowała się litera R, na płazie wewnętrznym w trójkącie litery Z.I.K. oraz data 1943. Noże te miały drewniane czarne pochwy z okuciami w postaci: pierścienia mocującego okienko wraz z pętlą nośną z paskiem do zapięcia oraz gładko zakończonego trzewika.