Realizm

Realizm — metoda twórcza polegająca na takim ukształtowaniu wszystkich ele­mentów dzieła literackiego, aby odbiorca uzyskał przeświadczenie o ich zgodności z wymogami życiowego prawdopodobień­stwa. Wymogi te dotyczą na ogół zgod­ności z zasadami zdrowego rozsądku i zwykłego doświadczenia, z potoczną wie­dzą o motywach ludzkiego postępowania. Jako kryterium realizmu może funkcjo­nować charakter organizacji językowo- -stylistycznej, sposób i zakres budowy świata przedstawionego, konstrukcja pod­miotu wypowiedzi i jego miejsce w ca­łości utworu. W niektórych okresach kon­wencja realizmu dopuszcza np. użycie formy wierszowej, najczęściej natomiast wyklu­cza wszelką przesadę stylistyczną, nad­mierne użycie figur stylistycznych. W za­kresie budowy świata przedstawionego chodzi o takie sprawy, jak wybór przed­miotów przedstawionych, szczegółowość i sposób ich charakteryzowania (według niektórych teorii realizm polega właśnie na szczegółowym ukazaniu codzienności), wy­bór zdarzeń i konfliktu fabularnego, ich prawdopodobieństwo i motywacja, loka­lizacja zdarzeń, układ czasowy, dobór po­staci itd. W wielu ujęciach teoretycznych i programowych nieodłącznym komponen­tem realizmu była iluzja oraz taki dobór skład­ników, aby obraz świata w dziele był "prawdziwy" w swych ogólnych zasadach i prowadził do prawidłowych uogólnień, aby spełniał warunek typowości. Realizm jako metoda twórcza funkcjonował w obrębie wielu prądów i epok literackich, ulega­jąc jednak głębokim przekształceniom. Konwencja realizmu powieściowego w XIX wieku uznawała np. nadrzędną pozycję wszech­wiedzącego narratora, reprezentującego wiedzę o rzeczywistości obiektywnej i na podstawie tej wiedzy komentującego i oceniającego działania powieściowe. Nie­odzowna była jednak przedmiotowość epicka i neutralność emocjonalna. W XX wieku dążenie do pogłębienia prawdy o psychice postaci powoduje zakłócenie tzw. zdroworozsądkowego obrazu świata (głównie przez naruszenie chronologii, in­wersje czasowe, technikę skojarzeń, mo­nolog wewnętrzny itp.). Często narrator jest tu ukryty. Postulaty i rozważania do­tyczące r. były na ogół formułowane na przykładzie utworów epickich, zwłaszcza powieści, rzadziej natomiast zajmowano się liryką.