zbroja

rodzaj uzbrojenia ochronnego wykonywany z kutych sztywnych blach (w odróżnieniu od miękkiego pancerza). Historia zbroi płytowej zaczyna się w średnim okresie brązu w starożytnej Grecji, kiedy to zaczęto produkować zbroje brązowe, okrywające korpus ludzki metalową ochroną. Już w XIV w. p.n.e. Grecy próbowali skonstruować brązową zbroję płytową, która by ochraniała całe ciało ludzkie sztywnymi metalowymi płytami. W efekcie powstały ciężkie zbroje mykeńskie oraz zgrabne i funkcjonalne zzbroje epoki archaicznej, o czym świadczą ówczesne malowidła na wazach, szczególnie zaś słynna waza Eksekiasa, ukazująca Achillesa i Ajaksa grających w warcaby. Inną formą zbroi greckiej była tzw. zbroja torsowa, naśladująca swą formą kształt nagiego ludzkiego ciała i jego muskulaturę. Podobne w formie były również zbroje używane w starożytnym Rzymie. Jednak dopiero średniowiecze europejskie jest epoką pełnego rozwoju i rozkwitu zbroi płytowej, poprzedzonej różnymi formami pancerzy (głównie kolczug) oraz tzw. zbroi miękkich, czyli różnego typu watowanych kaftanów, szat itp. W połowie XIII w. w związku z szybkim rozwojem broni zaczepnej, a szczególnie z powodu szerokiego stosowania kuszy, zaczęto wzmacniać używaną dotychczas kolczugę w celu ochrony części ciała szczególnie narażonych na zranienie, tzn. kolan, łokci i goleni, mocując do tej kolczugi odpowiednio formowane płyty metalowe (jakość tych płyt od połowy XIV w. sprawdzano poprzez strzał z kuszy, później z broni palnej). Tak wzmacniana kolczuga stawała się coraz cięższa. Inną formą konstrukcyjną na drodze wykształcenia się pełnej zbroi płytowej była tunika zbrojona pro zbroja tak, że była ona niewidoczna. Wiek XIII był okresem poszukiwań płatnerskich, stąd poza żelazem; które jednak okazało się najlepsze, próbowano formować płyty ochronne z brązu, mosiądzu, rogu i fiszbinu. Zbroja XIV-wieczna składała się z wielu różnych pod względem materiału i przeznaczenia elementów składowych, które w efekcie dawały twór zwany zbroją. Na spodnią odzież (koszula, kalesony i obcisłe spodnie) wdziewał rycerz kolcze nogawice (watowane na udach i ze skórzanymi nakolannikami), następnie przywiązywał płytowe nagolenice (z żelaza, skóry, fiszbinu), wkładał wzmocnione metalowymi płytkami trzewiki i przypinał do nich ostrogi, na to narzucał spodnią watowaną tunikę, na nią kolczugę wzmocnioną naręczakami i tarczkami ochraniającymi pachy, następnie wkładał zbroję z płyt wszytych w tkaninę lub kirys, a na wierzch tunikę. Przed bitwą rycerz zakładał rękawice z metalowych płytek oraz hełm. W drugiej połowie XIV w. przyjął się w Europie Zachodniej (również w Polsce) zwyczaj nitowania do napierśnika zbroi rycerskiej tarczowatego kształtu zaczepów, do których mocowano na łańcuchach hełm, miecz oraz sztylet, chroniąc je w ten sposób przed zgubieniem w czasie zamętu podczas walki. Zwyczaj ten jako niefunkcjonalny (łańcuchy plątały się ze sobą bardziej przeszkadzając niż pomagając) nie przyjął się szerzej i trwał stosunkowo krótko. Okresem przejściowym w konstrukcji pełnej zbroi płytowej jest 1410 r. (czyli jest to czas największej bitwy średniowiecza — bitwy pod Grunwaldem). Wówczas to obnażono zbroje płytową, odrzucono stosowane wcześniej zasłony (tuniki, płaszcze, narzuty), aby rozpocząć w ten sposób wspaniałą epokę białej, polerowanej i błyszczącej zbroi. Pełna jednorodna zbroja płytowa, którą stworzono na początku XV w. w Mediolanie, wykonywana była z wykorzystaniem urządzeń mechanicznych, takich jak: wielkie młoty do kucia czy wirujące tarcze do polerowania powierzchni płyt itp., w przeciwieństwie do zbroi XIV-wiecznej, gdzie większość prac wykonywano ręcznie. Poza ośrodkiem mediolańskim i północnymi Włochami w epoce białej zbroi rycerskiej przodowały w zakresie jej wytwórczości południowe Niemcy z Augsburgiem, Norymbergą i Landshutem, Francja z Paryżem, Tours i Lyonem, Hiszpania z Burgos, Calatayud i Castejan de los Armos, Flandria z Brugią, Antwerpią, Gandawą i Turnai oraz Anglia z Londynem. Kompletna zbroja płytowa, zakrywająca całe ciało, składała się z: hełmu z zasłoną, kirysu (złożonego z napierśnika i naplecznika), naramienników, taszki naramiennej, opachu, nałokcic, zarękawi, rękawic, fartucha, taszek, nabioderników, nakolanków, nagolenic i trzewików. Całość łączono ze sobą za pomocą stalowych lub mosiężnych zawiasów, skórzanych pasków oraz skomplikowanych sprężynowych urządzeń służących do otwierania i zamykania różnych części, a folgi poszczególnych elementów łączono nitując je na rzemieniach. Poszczególne elementy zbroi zaopatrywano w specjalne watowane podkłady dla niwelacji jej ucisku. Wraz z dynamicznym rozwojem zbroi płytowej zaniechano używania klasycznej kolczugi, stosowanej w Polsce aż do połowy XVIII w. Pozostawiono ją w postaci fragmentów ochraniających części ciała niezabezpieczonych przez zbroje (np. kolcze spodenki czy kolcze spódniczki używane w Niemczech na przełomie XV/XVI w.). W XV w. doszło do wykształcenia się specjalnej wersji zbroi, tzw. zbroi turniejowej, o wzmocnionej konstrukcji poprzez zastosowanie szeregu dodatkowych płytowych elementów. W ciągu XVI w. płytowa zbroja bojowa, ze względu na zachodzące zmiany w ówczesnej sztuce wojennej (przede wszystkim rozwój broni palnej), uległa redukcji. Z pełnej zbroi pozostał tylko w użyciu lekki hełm (głównie typu otwartego) oraz kirys z nabiodrkami. Powstała w ten sposób specjalna półzbroja piechoty (zob. zbroja pikinierska), która składała się z kirysu z nabiodrkami, obojczyka bądź kołnierza kolczego, osłony ramion i hełmu, od połowy XVI w. był to zazwyczaj morion. Jednocześnie pozostawała nadal w użyciu pełna zbroja płytowa, ale była to zbroja ówczesnych możnych, a nie powszechna bojowa, charakteryzująca się wyszukanymi formami dekoracyjnymi oraz konstrukcyjnymi. Taką zbroją była zbroja maksymiliańska oraz zbroja kostiumowa, używana do parady czy pieszych turniejów, nawiązująca do używanych wówczas form ubiorów lub antykizująca w formie. Mistrzami w tej dziedzinie byli działający we Włoszech Filippo Negrola, Giovanni Battista Serabaglio oraz Lucio Piccinino. W XVII w. na zachodzie Europy doszło do powolnego, stopniowego zarzucania tak pełnej zbroi płytowej (taką była używana jeszcze wówczas zbroja kirasjerska, której szczególnie charakterystycznym elementem były duże, sięgające do kolan folgowe nabiodrki nawiązujące w swej formie do modnych wówczas bufiastych spodni), jak również i półzbroi (taką była używana jeszcze wówczas zbroja arkebuzerska w postaci tylko kirysu, czasami z rękawicą przedłużoną w stalowy mankiet sięgający aż po łokieć oraz szyszaka). Zachodnia piechota oraz jazda zarzuciły w XVII w. płytowe zbroje i półzbroje jako przestarzałe i anachroniczne w ówczesnych warunkach pola walki; wspomnienie po nich stanowiło metalowe obojczyki, które w XVIII/XIX w. uległy jeszcze dalszej redukcji do postaci ryngrafów, natomiast w Polsce zbroja płytowa przetrwała aż do połowy XVIII w. pod postacią zbroi husarskiej. W formie zupełnie szczątkowej (w postaci hełmów, kirysów kirasjerskich) przetrwała zbroja do XX w. Obecnie używane są powszechnie we wszystkich armiach świata hełmy bojowe formowane z jednego płata blachy stalowej, a formą zredukowanego kirysu są współczesne kamizelki kuloodporne używane przy wykonywaniu zadań specjalnych, natomiast używane po dziś dzień kirysy francuskiej i włoskiej gwardii republikańskiej pełnią już tylko rolę wyłącznie reprezentacyjną i dekoracyjną.