zbroja husarska

charakterystyczny typ zbroi płytowej wywodzący się konstrukcyjnie od typu włoskiej zbroi anima, wykształcony w drugiej połowie XVI w. na Węgrzech, w Austrii i w Polsce. Do zbroi husarskiej zalicza się: zbroja husarska polską — XVII-wieczną zbroję husarii polskiej, która swój pełny i ostatecznie skrystalizowany kształt przyjęła za czasów panowania króla Władysława IV (1632—1648). Ze względu na jej przeznaczenie, tzn. stosowanie przez ciężką jazdę (ciężką w stosunku do innych ówczesnych polskich formacji jazdy) do przełamujących szarż, charakteryzowała się dużą odpornością przy niedużym ciężarze (mimo sporej grubości), znaczną elastycznością, jak również dużymi walorami estetycznymi. Była ona, tak jak polska szabla husarska, wręcz idealnym efektem symbiozy wpływów pochodzenia zachodniego i wschodniego (z przewagą jednak zachodniego). Polska zbroja husarska składała się z kirysu, obojczyka, naramienników i karwaszy oraz wyjątkowo (pod wpływem zachodnich zbroi kirasjerskich) z długich wielofolgowych nabiodrków z nakolankami. Obojczyk wkładano na wierzch kirysu, łącząc go z nim przeważnie razem klamrami, naramienniki były krótkie wielofolgowe (nie sięgające łokcia), a naplecznik miał jeden lub dwa zaczepy na jedno lub dwa skrzydła. Ze względu na taką konstrukcję tej zbroi nazywa się ją również półzbroją lub półzbrojkiem husarskim. Struktura zbroi husarskiej składającej się z elementów wykonywanych z szerokich płyt oraz folg łączonych nitami i bolcami, należała do tradycji zachodnich. Płyty jej były kute i polerowane w dosyć surowej formie. W zakresie ornamentacji nawiązywano do tradycji późnośredniowiecznego płatnerstwa przez wykorzystywanie kontrastu polerowanej białej stali i złocistego mosiądzu, z którego wykonywano elementy typu lamówek, emblematów i różnego rodzaju ozdobników. W zakresie historii klasycznej polskiej zbroja husarska wyróżnia się następujące okresy:
a) typ 1 (starszy) — (1640—1675); zbroje te, do których stosowano wczesne szyszaki husarskie, odznaczały się pewną surowością i oszczędnością form dekoracyjnych; charakterystycznym elementem wszystkich części tej zbroi jest wyraźnie biegnąca poprzez środek ość. Dosyć długi napierśnik, mający w części dolnej 3 do 5 folg, sięgał poniżej pasa, był kształtem dopasowany do ówczesnego polskiego stroju i połączony z naplecznikiem za pomocą rzemieni zapinanych na sprzączki. Zbudowany z dwóch płyt obojczyk, wycięty z przodu w szpic, miał z boków sprzączki do zamocowania naramienników za pomocą rzemieni. Naramiennik zbudowany był z folgi górnej (bezpośrednio dotykającej obojczyka), wymodelowanej płyty barkowej (z szerokim skrzydłem z tyłu i małymi ruchomymi wieloczłonowymi skrzydełkami z przodu) oraz zazwyczaj z sześciu folg ochraniających ramię (nakładających się od góry ku dołowi). Karwasz składał się z płyty, zwanej łyżką, w formie wydłużonego i lekko zaostrzonego liścia (wykutej do kształtu ręki) oraz jedno- lub dwuczęściowej bransolety (umieszczonej zawsze po stronie wewnętrznej), zapinanej na sprzączki oraz rzemyki. Dekorowanie z broi husarskiej tego typu polegało na modelowaniu krawędzi folg kirysów oraz naramienników w formę zaokrąglanych zębów przy równoczesnym stosowaniu poprzez stemplowanie motywów kresek, kółek oraz punktów. Jednakże podstawowym efektem zdobniczym było stosowanie dekoracji z zastosowaniem mosiężnej blachy w postaci różnego typu lamówek, wypukłych guzów, rozet oraz medalionów wybijanych bądź w motyw perełkowy, bądź w motyw drobnych wgłębień. Wybitny polski bronioznawca Z. Bocheński (autor między innymi znakomitych prac o polskich zbroi husarskiej) wywodzi pochodzenie tychże elementów zdobniczych z kultury ludowej (przetrwały zresztą one do czasów współczesnych w sztuce góralskiej), co jest o tyle wiarygodne, że na pewno część zbroi husarskiej była wykonywana w wiejskich ośrodkach kowalsko-płatnerskich. Najczęściej stosowanym ornamentem na zbrojach tego typu był znak krzyża kawalerskiego, jako godło rycerskiego stanu, który umieszczano najczęściej po prawej heraldycznie stronie napierśnika. Krzyż ten zamknięty był przeważnie w kole, sporadycznie w kwadracie, a kształt jego określały cztery owalne wycięcia. Po lewej natomiast stronie napierśnika, czyli na sercu, znajdował się mosiężny medalion, przedstawiający Matkę Boską Niepokalanie Poczętą, czyli jej postać stojącą na półksiężycu w promienistej glorii. Obok zbroi tego typu, bogatych w różnego rodzaju formy zdobnicze, występowały również zbroje o podobnych kształtach, ale skromniejsze w wystroju, nie mające zębatych folgowych wykrojów, stemplowanych dekoracji, mosiężnych listew itp. Jednak prawie zawsze miały one motyw krzyża kawalerskiego na napierśniku, który znajdował się również pośrodku lub po lewej stronie, gdy nie występował medalion maryjny;
b) typ 2 (młodszy) — (1675—1730). Do zbroi tego typu stosowano późniejsze szyszaki, które charakteryzowały się dzwonem stożkowatego kształtu, kanelowanym w szerokie żłobienia; w tym typie zbroi inną formę od poprzedniej przyjęły naramienniki. Miały one kształty zaokrąglone i straciły środkowe ości, jak również skrzydełka koło pach. Zaokrągleniu uległy karwasze, upodabniając się w ten sposób do karwaszy tureckich; zmianie uległy również formy ornamentacyjne (przy zachowaniu jednakże mosiężnych aplikacji). Stosowane poprzednio motywy, nawiązujące do ornamentacji ludowej, które nadawały zbrojom wygląd pewnej powagi i surowości, zastąpione zostały przez motywy charakterystyczne dla ornamentacji późnobarokowej, tzn. wici roślinnej, liści akantu, wstęgowych plecionek w stylu regencji, często z pozłoceniami itp. Napierśniki, naramienniki oraz policzki szyszaków zaopatrywane były w mosiężne odlewy w postaci maszkaronów, nawiązujących w formie i treści do form renesansowych i manierystycznych. Krzyże kawalerskie pozbawione zostały surowej powagi poprzez swobodne komponowanie ich bez ujmowania w geometryczne ramy, a zamiast emblematów maryjnych pojawiły się znaki heraldyczne, a po 1713 r. emblematy Orderu Orła Białego, jak również czasami mosiężne wyobrażenia św. Jerzego, św. Michała czy św. Marcina (patronów rycerskich). Ze względu na to, że w XVIII w. zbroje husarskie przestały służyć jako uzbrojenie ochronne do bojowego przeznaczenia, a stały się formami reprezentacyjnymi i ceremonialnymi, przez to również bardzo dekoracyjnymi, ich formy, jak i sposoby zdobienia, stały się wyszukane i często pretensjonalne. Ich okazałość i piękno formy osiągano poprzez zdobienie brzegów obojczyka i naramienników, jak też czasami kirysów i krawędzi szyszaków, które lamowano karmazynowym aksamitem pokrywanym złotymi pasmami. Lamowania te przyczepiano nitami, których główki lano w kształt rozetek. Jednakże te bardzo bujne formy ornamentacji nie zakłóciły szlachetnej harmonii i pewnej dostojności kształtu zbroi husarskiej. W tym okresie poza charakterystycznymi dla niego formami zbroi występowały również zbroje łączące w sobie formy wcześniejsze z tymi późniejszymi; 2) zbroje husarską węgierską — wykształconą w pierwszej połowie XVI w., będącą wersją lekkiej zbroi włoskiej lub niemieckiej, składającą się z szyszaka, kolczugi lub folgowej pół-zbroi, uzupełnionej obojczykiem i kolczymi rękawami ewentualnie też kolczugą pod kirysem. Charakterystycznymi elementami wczesnych napierśników tej zbroi były wąskie folgi montowane w wykrojach na ramiona oraz złożony z dwóch elementów obojczyk, przeważnie wkładany pod kirys. Prawdopodobnie w pierwszej połowie XVI w. wytworzono zbroję starszyzny husarskiej, bardzo ozdobną i reprezentacyjną, a dopiero u schyłku stulecia, tzn. w chwili przekształcenia części husarii w jazdę typu półciężkiego, zaczęto wytwarzać proste bojowe szyszaki oraz zbroje (czasami czernione).