zbroja japońska

japońska zbroja samurajska, różniąca się w zakresie swej konstrukcji w sposób zasadniczy od europejskich zbroi rycerskich. Zbroja japońska gusaku ulegała na przestrzeni wieków daleko idącej ewolucji, kształtując się przede wszystkim pod kątem przystosowania (giętkości oraz lekkości jej poszczególnych elementów), dlatego szczególnie ulubionym materiałem była skóra a powszechne zastosowanie miał bardzo funkcjonalny system folgowy. Skórzana zbroja, mniej zabezpieczająca ciało od zbroi żelaznej, utrzymała się w użyciu do drugiej połowy XIX w., kiedy to wprowadzenie nowoczesnej broni palnej ukazało jej anachroniczność i wyparło ją zupełnie z użycia. W przeciwieństwie do europejskiego kręgu kulturowego, w Japonii uzbrojenie ochronne w klasycznym tego słowa rozumieniu używane było do końca XIX w. Zbroje japońskie dzielą się na dwa podstawowe typy: bojowe (cięższe, prostsze w zakresie form zdobniczych) oraz ceremonialne (lżejsze, będące często przedmiotem wyrafinowanych form zdobniczych) — używano również specjalnych zbroi szermierczych take gusoku. Komplet zbroi japońskiej składał się z hełmu (zob. hełm japoński), nakarczka, maski bojowej, naramienników, naręczaków, kirysu, kaszek, nabiodrków, nagolenników oraz trzewików, przy czym nakarczek stanowił właściwie część składową hełmu i poprzez połączenie taśmami jedwabnymi), tak jak również maska wojenna, której z kolei częścią składową był obojczyk. Najważniejszym i podstawowym elementem konstrukcyjnym zbroi japońskiej
był: 1) kirys do-yoroi, który składał się z dwóch dużych płyt skórzanych lub dużych mocno spojonych ze sobą obręczy skórzanych; była to zbroja lekka, lecz mało elastyczna, dlatego z czasem wyparta została przez kirys folgowy. Napierśnik yoroi-no-sohi łączył się z naplecznikiem yoroi-no-ato zawiasami zamocowanymi wzdłuż lewego boku; wzdłuż prawego, boku obie części wiązano sznurem jedwabnym. Prócz tego naplecznik zaopatrzony był w formę szelek, które poprzez obojczyk łączyły się z napierśnikiem, podciągając go ku górze za pomocą pewnej liczby pętli i guzików rogowych. Klasyczna zbroja skórzana zaczęła w XVII—XVIII w. (na skutek rozpowszechniania się broni palnej) ustępować miejsca zbroi metalowej. Kirys metalowy składał się początkowo z dwóch płyt, z których przednią, ze względu na brak elastyczności, podzielono na trzy części: płytę środkową (osłaniającą piersi, na ogół ozdobnie repusowaną albo ozdabianą rodowym znakiem herbowym), oraz dwie płyty boczne wai-date i waki-ita. Łączyły się one z naplecznikiem sznurami i zawiasami. W celu dodania tej zbroi większej funkcjonalności w niektórych egzemplarzach wycinano z prawej strony duży półkolisty otwór pod pachą, aby uzyskać większą swobodę przy strzelaniu z łuku. Kirys taki zwano do-maru. Kirysy zbroi japońskiej tak jak i zbroi europejskiej, przybierały różne formy: hotamune-do przypominał gołębią pierś (zob. gąska), a hotake-do był odlewem piersi ludzkiej (tak jak greckie kirysy torsowe). Obok zbroi występował również lekki pancerz bojowy (w stylu polskiej karaceny), który składał się z drobnych płytek metalowych, pokrytych czarną laką i połączonych ze sobą kolczą plecionką (tatami-do). Ten pancerz wraz z płytowo-kolczym czepcem oraz innymi elementami składowymi był bądź zbroją podróżną (tatami-yoroi) samuraja, bądź też bojową zbroją służby. Zbroja japońska nakładana była (tak jak i europejskie) na odpowiednie podkłady, którymi w przypadku rycerzy biedniejszych (czy służby) były grube bawełniane ubrania, a w przypadku rycerzy brygantyny lub jej podstawowe elementy. Był to zwykły kaftan z grubego materiału, z wszytymi wewnątrz płytkami z metalu lub ze skóry (przeważnie używano brygantyny w formie zredukowanej man-ju-no-wa, która składała się z kołnierza, poduszek barkowych oraz poduszek osłaniających pachy waki-biki, które często z zewnątrz pokrywano kolczą plecionką). Brygantyna w chwili zetknięcia z kulturą europejską zastąpiona została kolczugą. W czasie ważnych uroczystości dworskich oraz narad wojennych nakładano na zbroję czy pancerz jedwabną lub skórzaną ozdobną kamizelkę zwaną jin-baori. Elementami zbroi japońskiej łączącymi się bezpośrednio z kirysem były: 2) naramienniki sode na ogół w kształcie skórzanego (sporadycznie żelaznego) prostokąta o długości 15—30 cm, składającego się ze skórzanych lub żelaznych folg. Folgi te przyszywano do płóciennego lub jedwabnego podkładu. Naramienniki starsze były dłuższe, szersze oraz sztywniejsze, późniejsze były krótsze i mniejsze. Stosowano również naramienniki kolcze kusari-sode, wzmacniane żelaznymi płytkami. Mocowano je do kirysu górną ich częścią za pomocą jedwabnych sznurów i rogowych guzików.
Przedłużeniem naramienników chroniącym zewnętrzną część ręki były: 3) naręczaki ko-ate (lub go-ate), czyli jedwabny rękaw podwatowany grubą ba wełną, pokryty na zewnątrz kolczą plecionką, którą wzmacniały płytki bądź żelazne sztabki. Nałokietek tego naręczaka przybierał przeważnie formę bądź stylizowanej chryzantemy, bądź innego kwiatu, a zarękawie tetsu-gai pokrywano żelaznymi podłużnymi lub prostokątnymi sztabkami, albo też przybierało formę zbliżoną do perskiego karwasza. Dłoń zabezpieczona była rękawicą w formie ochrony górnej części dłoni, którą trzymało się poprzez przełożenie kciuka przez specjalną pętlę. Wykonywano je z żelaza lub z pokrywanej czarną laką skóry, a noszono w ten sposób, że przyczepiano w przegubie do rękawa za pomocą zawiasów lub kolczej plecionki. Dolnym elementem składowym kirysu były: 4) taszki kusari-zuri, skórzane lub metalowe (z folgowych łusek), zabezpieczające brzuch i lędźwie i odznaczające się dużą elastycznością. Łączyły się one z kirysem za pomocą jedwabnych taśm, a liczba (dwie przednie i dwie tylne lub tylko dwie przednie) oraz rozmiary uzależnione były od epoki, w jakiej ich używano. Elementem składowym związanym z taszkami były: 5) nabiodrki hai-date, które pojawiły się dosyć późno, po zredukowaniu wymiarów taszek. Była to forma fartucha zawiązywanego dookoła pasa pod kirysem, który rozcięty był pionowo na biegnące wzdłuż ud dwie prostokątne tablice. Ich górne części, ukryte pod taszkami, wykonywano z grubego płótna bądź ze skóry, dolne natomiast, osłaniające uda i kolana, pokrywano plecionką kolczą lub metalowymi płytkami, bądź też wykonywano je z folgowych łusek, częściej skórzanych, a rzadziej metalowych. Ze względu na to, że nabiodrki osłaniały bardziej uda i kolana, a nie biodra (gdyż te chronione były bardziej przez taszki), jeźdźcy używali czasami nabiodrków igo-hai-date, w rzeczywistości pokrywających lędźwie i brzuch (była to forma prostokątnej, mocnej i grubej płyty mocowanej tak do kirysu, że pokrywała ona boczne taszki). Przedudzie chronione było: 6) nagolennikami sune-ate, które nie chroniły łydki, wykonywanymi przeważnie z żelaznych sztabek ułożonych pionowo i łączonych kolczą plecionką. Czasami nagolenniki były wykonywane z dwóch płyt metalowych, dopasowanych do kształtu ludzkiego przedudzia, lub też z kolczej plecionki, ściśle przylegającej do nogi, wówczas zwały się one kusari-kiahan. Stopy obuwano w: 7) trzewiki z niedźwiedziej skóry ke-gutsu (w okresie średniowiecza), później podszytej grubym płótnem kolczej plecionki lub też brygantyny zwanej tabi.

Zbroja japońska z pierwszej połowy XVII w.:

A — date, B — kabuto, C — shikaro, D — sode, E — tetsu-gai, F — do--yoroi, G — kusa-zuri, 11 — hai-date, 1 — sune-ate, K — ke-gutsu; u lewego boku samuraja jego charakterystyczny miecz.