Historia powstania marionetki

Marionetka albo inaczej kukiełki, czyli po prostu lalki występujące na scenach specjalnych lalkowych teatrów, znane były już w starożytności. Najwcześniej pojawiły się w Egipcie, stamtąd przeszły do Grecji, gdzie już na przełomie VI i V wieku p.n.e. popisywali się nimi wędrowni mimowie. Prawie jednocześnie ukazały się w Chinach (płaskie, wycinane z papieru lub skóry, występowały w teatrze cieni), Japonii, na Półwyspie Malajskim i Archipelagu Sundajskim (tu plastyczne, robione z drewna lub szyte ze szmat, naśladowały żywych aktorów). Teatr lalek wywodzi się, jak przypuszczają badacze historii, z obrzędów kultowych. Heron z Aleksandrii, żyjący w II wieku przed n. e., fizyk i matematyk, wynalazca kurtyny i piorunu teatralnego, wypróbowywał efekty swoich wynalazków właśnie w teatrze kukiełkowym podczas przedstawień związanych z kultem zmarłych.

Do Europy przywędrowały kukiełki w średniowieczu i od razu podbiły serca wszystkich — od monarchów po nędzarzy. Początkowo odbywały się przedstawienia o tematyce religijnej, ilustrujące dzieje biblijne lub żywoty świętych. W każdej sztuce występowali więc owi święci, a wśród nich bezwarunkowo Matka Boska. We Francji figurkę Matki Boskiej nazywano Marionette, co jest zdrobnieniem imienia Marie —Maria. Zdrobnienie to przyjęło się i przeniosło na kukiełki w ogóle — tak powstała nazwa „marionetki". Pierwsze widowiska o tematyce świeckiej zaczęły dawać marionetki dopiero na przełomie XVI i XVII wieku. Były to przeważnie historie rycerskie, przejmujące grozą, lub miłosne, wzruszające do łez. Z czasem repertuar teatrów lalkowych poszerzył się o sztuki komiczne, a nawet polityczne. Kukiełki, udoskonalone w połowie XVIII wieku przez Francuza Brioche, mogły teraz skakać, chodzić po linie, fikać kozły. Powstały w związku z tym charakterystyczne postaci marionetek-wesołków, krytykantów, moralizatorów. We Włoszech i we Francji popularny był Pierrot, Polichinel, w Niemczech Hans Wurst (żarłok i tchórz), w Anglii Punch (łgarz zawołany), w Austrii Kasperle, w Turcji Karagoz, na Jawie Semar, w Rosji Pietruszka...
Scenariusze dla kukiełkowych teatrów pisali bardzo często poważni literaci, pragnący ośmieszyć wady swego społeczeństwa i stosunki polityczne.

W Polsce teatr lalkowy rozpowszechnia się już w XVI wieku, ale prawdziwy jego rozkwit następuje dopiero w wieku XVIII. Istnieją teatry lalek uliczne i nadworne. Na przykład król Staś z wielkim ukontentowaniem raczył zawsze oglądać przedstawienia teatru sztucznych osóbek. Antoni Magier w dziele pt. „Estetyka miasta stołecznego Warszawy", pisząc o upodobaniach króla, podaje zabawny szczegół: „Dowiedział się raz król przypadkiem, że młody jeden ze szkoły Norblina zrobił u siebie teatrzyk optyczny, w którym osóbki ruchome wystawiają pokusy świętego Antoniego na puszczy. Król chciał to widzieć, wieczorem zatem, aby nie był poznanym, pieszo udał się z kilku dworskimi do tego domu w Rynku Starego Miasta, nieco ód Zamku oddalonego, i wdrapał się tam na drugie piętro, chcąc swą ciekawość zaspokoić". Lud warszawski natomiast w okresie poprzedzającym insurekcję kościuszkowską nie mógł się napatrzyć na przedstawienie dawane przez lalkarza zwanego Baranim Kożuszkiem, który „z wyglądu niezbyt zdrowy na umyśle, niekiedy najmądrzejszego zmusił do medytacji". Nic dziwnego. Przedstawienia w jego teatrzyku inspirowane były przez warszawskich jakobinów. W jednej ze sztuk pokazywał ścięcie na gilotynie przywódców Targowicy. W XIX wieku popularne stały się marionetki mechaniczne, występujące w tak zwanym „teatrze automatów". Zachwycały one przede wszystkim widzów obdarzonych „żyłką do budowania machin". Większość wolała jednak lalki poruszane przez znajdującego się za sceną człowieka, który swoim talentem mógł „tchnąć ducha w pokazywane postaci". W zależności od techniki poruszania lalkami (drucikami od dołu, sznurkami od góry itp.) wyróżniono następujące rodzaje „sztucznych osóbek": marionetki, jawajki, kukiełki oraz pacynki, czyli lalki rękawiczkowe, wprowadzane w ruch palcami człowieka. W XX wieku do rozpowszechnienia i udoskonalenia teatru lalek przyczynili się szczególnie: Niemiec R. Teschner, Włoch V. Podracca, Czech J. Skupa, Rosjanin S. W. Obrazcow, Amerykanin T. Sarg. W Polsce pierwszy teatr marionetek założyła w 1900 roku Maria Weryho, nauczycielka, przełożona zakładu freblowskiego w Warszawie, autorka podręczników i powieści młodzieżowych. W 1929 roku staraniem Czechów powstaje Międzynarodowa Unia Lalkarska „UNIMA", czyli Union Internationale de Marionettes. Ruch teatrów lalkowych znacznie się ożywił. W Polsce grupa wybitnych pedagogów wraz ze znakomitą pisarką powieści dla dzieci Marią Kownacką zorganizowała w Warszawie teatr o wysokich aspiracjach artystycznych i wychowawczych —- „Baj". Tuż przed II wojną światową, w latach 1938—1939, ukazało się pismo „Bal u Lal", poświęcone sprawom marionetek i marionetkowych teatrów. Wydawcą i naczelnym redaktorem pisma był znany poeta dr Jan Sztaudynger.

Po wojnie powstało w Polsce wiele teatrów lalek. Najgłośniejsze z nich to: „Państwowy Teatr Lalki i Aktora" oraz „Guliwer" w Warszawie, „Groteska" w Krakowie, „Arlekin" w Łodzi