Plan odzyskania państwa przy pomocy Francji

Upadek Polski nastąpił w okresie przemian europejskich. Toteż po krótkiej fazie rozpaczy, stosującej do Polski słowa Eneasza Wergiliuszowego: Fuimus Troes,fuit Ilium1 — zbudziło się poczucie, że wśród owych przemian katastrofa roku 1795 jest tylko epizodem przelotnym, że nowy układ stosunków zbudować pozwoli również Polskę nową.

Potężne tchnienie przemian szło z Francji rewolucyjnej. Gdy Czartoryski układał plan odrodzenia Polski w związku z państwem zaborczym, na obczyźnie powstała myśl bardziej odpowiadająca sercom patriotycznym: zdobyć ojczyznę w walce przeciw zaborcom, mając oparcie we Francji. Rosnąca fantastycznie potęga Bonapartego pozwalała uważać tę myśl za najbardziej realną, chociaż nie brakło gorzkich rozczarowań.
Pierwsza epopeja Legionów kończy się straszliwie na San Domingo; pokój tylżycki (1807) jednak do życia powołuje Księstwo Warszawskie, rok 1809 rozszerza jego granice, w roku 1815 zaś, gdy w gruzy runęła wielkość Napoleona, nie dały się zaprzepaścić zdobycze oręża polskiego. Polityka Czartoryskiego dłoń podała polityce legionowej. Kongres wiedeński nie urzeczywistnił wprawdzie nadziei naszych, ale bądź co bądź ustalił istnienie Królestwa Polskiego.
I Księstwo Warszawskie, i Królestwo pod berłem Aleksandra — to surogaty w stosunku do Polski niepodległej. Lecz mimo wszystko jedno i drugie było naprawdę państwem polskim, jedno i drugie dawało możność rozwinięcia twórczej pracy państwowej.
W pracy tej naród zdaje świetnie egzamin dojrzałości swojej, udowadnia, że trud czasów stanisławowskich nie poszedł na marne. Już Księstwo Warszawskie na przekór warunkom niesłychanie trudnym okazuje zdolność organizacji państwowej, a idąc śladem Kodeksu Napoleona znosi poddaństwo włościan (nie nadając im jednak ziemi na własność), Królestwo zaś jest terenem nieustannej, codziennej pracy, pracy od podstaw, która w dziedzinie skarbu, administracji, sądownictwa, oświaty czyni je państwem na wskroś nowożytnym. Dzięki „Izbie Edukacyjnej" Księstwa, niezmiernie zasłużonej przez założenie mnóstwa szkół początkowych, potem zaś dzięki ministerstwu oświecenia w Królestwie szkolnictwo szło torami wskazanymi przez Komisję Edukacyjną. Nie tak świetnie jak w Wilnie, ale przecież owocnie pracował też Uniwersytet w Warszawie od roku 1817.