Adam Mickiewicz - romantyzm

Wszystkie rysy nie wystarczą, by określić romantyzm, zdobywający panowanie jego dziełami. Ile w nowym prądzie mieści się pierwiastków różnorodnych, świadczą już nieliczne stosunkowo utwory Mickiewicza często mające tak mało podobieństwa między sobą.
Bo też romantyzm nie jest czymś jednolitym, nie posiada zarysowanego jasno programu, jak humanizm lub oświecenie. W różnorodności i niekiedy nawet wzajemnej sprzeczności swych cech przypomina raczej barok, z którym łączy go niewątpliwe pokrewieństwo.
Romantyzm jest to nazwa zbiorowa wszystkich przejawów twórczych, które z końcem w. XVIII i w pierwszych dziesięcioleciach wieku XIX płyną z odczucia, że nie mogą się utrzymać ówczesne formy życia społecznego, i które składają się na spotężnienie i odnowienie poezji oraz innych dziedzin kultury duchowej, przeciwstawiają się racjonalizmowi i klasycyzmowi i zmierzają do ogólnej przemiany życia jednostkowego i zbiorowego, przede wszystkim do przemiany sztuki.
Romantyzm w ściślejszym znaczeniu obejmuje u narodów, które go zapoczątkowały, tj. u Anglików i Niemców, lata ostatnie wieku XVIII i trzy dziesięciolecia XIX; we Francji, współdziałającej w jego kształtowaniu, okresem jego rządów jest trzecie i czwarte, częściowo także piąte dziesięciolecie. W ciągu pierwszej połowy w. XIX przyjmują romantyzm prędzej lub później także inne narody. W znaczeniu szerszym należą do tego prądu pewne zjawiska drugiej połowy XVIII stulecia, które go przygotowywały, a nawet czasem urzeczywistniały już jego dążenia (Rousseau, osjanizm, kierunek balladowy, odrodzenie gotyku, literatura sensacyjna, niemiecki okres "burzy i naporu") i oddźwięki w dalszym ciągu wieku XIX. W ogóle prądy kulturalne stopniowo się rozwijają i stopniowo zanikają, tak że wszelkie daty graniczne są nieścisłe.
Właściwa epoka romantyzmu wiąże się z wstrząśnieniami wywołanymi form przez rewolucję francuską i przez wojny napoleońskie i z tych wstrząśnień jako podłoże czerpie swą żądzę przemiany świata.
Romantyzm jest wyrazem czasów przejściowych, w których rozluźniały się i zanikały dawne formy ustroju społecznego i gospodarczego Europy, a jeszcze całkowicie nie skrystalizowały się nowe formy. Odczucie tego przekształcenia się i odczucie jego niepełności stanowi podstawę romantyki.
Nadeszły czasy, kiedy zdawać się mogło, że proces przemiany i rozkład dotychczasowych form społecznych zbliża się do końca. Upadał ostatecznie datujący się od średniowiecza układ stanów, nikła powaga monarchii, rozpowszechniały się postulaty demokracji i rządu ludowego, rosła siła mieszczaństwa; ustalonym organom władzy przeciwstawiały się tajne i jawne, przede wszystkim tajne organizacje społeczeństwa; przekształcała się gospodarka pieniężna, rodził się dzięki maszynie nowy system produkcji. Zbrodnie polityczne, rozluźnienie moralności, bezwzględna krytyka racjonalistyczna — wszystko to podkopywało uświęcony porządek kościelny i moralny. A w lożach wolnomularskich i w innych związkach tworzono programy jakiegoś nowego świata. Masoneria, która rozlała się na Europę wspierała zamęt jaki był w tym czasie na kontynencie.
Za oceanem, w Ameryce północnej, nowy świat budowany w myśl idei postępowych wieku oświecenia stawał się rzeczywistością. W Europie rewolucja francuska burzyła stary świat i chciała nowemu dać początek. Napoleon zaś naocznie przekonał, że możliwe są cuda w historii. Gdy po jego upadku próbowano cofać koła dziejów, gdy tzw. święte przymierze broniło dawnych porządków, a w drugiej ćwierci wieku car Mikołaj I wziął na siebie funkcję "żandarma Europy", wtedy ci, co pragnęli wielkiej przemiany ustroju, mieli przekonanie, że sztucznie przerwany został i chwilowo tylko wstrzymany tok naturalny dziejów.