Charakterystyka romantyzmu

Istotę religijnego stosunku do życia stanowi poczucie i potrzeba związku ze światem wyższym. Romantyzm ma je w wysokiej mierze; pragnie on zbliżyć się do Boga, wniknąć w tajniki bytu. Skłonny do przebóstwienia wszystkiego, zaspokojenie swoich tęsknot znajduje także w duchowym zespoleniu się z tym, w czym upatruje szczególnie znaczący wyraz prawdziwej rzeczywistości — z przyrodą i z narodem. Przedstawia znamienny nawrót do religijności i do metafizyki. W żądzy zespolenia się ze światem wyższym dochodzi nieraz do mistyki. W narodzie widzi wyższą osobistość, która przez wieki żyje życiem tysięcy; staje się odkrywcą i czcicielem duszy narodu.
Zaznacza się tu jedna z pozornych sprzeczności tego prądu: indywidualizm nie prowadził do zupełnego odosobnienia jednostki. Romantyk nie chciał mieć nic wspólnego z otaczającą go bezduszną rzeczywistością, ale tym skwapliwiej zwracał się do tych form i dziedzin życia ponadindywidualnego, które mogły zaspokoić jego pragnienie ideału.
Niezadowolenie z kultury współczesnej nie wiodło także do zrywania z kulturą w ogóle — prowadziło tylko do szukania takiej, która by odpowiadała ideałowi. Człowiek z epoki renesansu znalazł — za pośrednictwem literatury i sztuki — ideał swój w starożytności klasycznej; romantyk podobną drogą doszedł do umiłowania wieków średnich, w których na tle barwnego życia widział przede wszystkim głęboką wiarę i religijność, wyidealizowanie uczuć, bohaterstwo i wysoką szlachetność rycerstwa. Z nich też bardzo często czerpał tematy dla własnej twórczości. W tym znaczeniu romantyzm był odrodzeniem średniowiecza.
Szczere niekiedy — ale co prawda nieraz także naśladowane i afektowane —rozterki z rzeczywistością, nie mniej jak owe pozorne sprzeczności wewnętrzne romantyzmu, płynęły z warunków dziejowych i społecznych, wśród których się począł. Jakże zrozumiałe np. było potępianie istniejących stosunków i zwrot od dnia dzisiejszego ku lepszej przeszłości lub ku wymarzonej przyszłości — w Polsce porozbiorowej; nie dziw też, że romantyzm polski mógł stać się istotnie wyrazem najwyższym uczuć narodowych.
Romantycznej postawie wobec świata odpowiadają dążności artystyczne romantyzmu. W poezji góruje ton osobisty autora. Sztuka ma być przede wszystkim dziedziną swobodnego, twórczego wypowiedzenia się wielkiej jednostki. Nie mogą krępować twórcy żadne reguły, żadne wzory obowiązujące. Kieruje nim tylko „natchnienie".
Poezja staje się wtedy wyznaniem twórcy. Przenika ją subiektywizm i tym samym liryzm, wdzierający się i do epiki, i do dramatu. Znikają przestrzegane przez klasyków granice ścisłe rodzajów literackich.
Reguły klasyczne uważano teraz za ubożenie i zacieśnianie poezji. Ma ona oddać bogactwo osobistości, ująć pełnię życia. Dlatego lubuje się w łączeniu pierwiastków przeciwnych: zespala ból i śmiech, tragizm i komizm, wzniosłość i pospolitość, grozę i groteskę. Dlatego rozluźnia kompozycję: wyżej niż jednolitość w przeprowadzeniu planu ceni bogactwo i rozmaitość.
Bogacą się niesłychanie środki wyrazowe, środki ekspresji. Słowo osiąga jak najwyższą wartość uczuciową, sugestywną. Nie do refleksji przemawia, lecz do serca i do fantazji. Zarazem wydobywa także efekty muzyczne i malarskie. Dzięki Mozartowi i Beethovenowi muzyka wzbija się z końcem XVIII i z początkiem XIX wieku na nie znane dotąd wyżyny; odczucie wartości muzycznych zaznacza się w literackiej twórczości romantyków, urozmaicających rytmikę wiersza i prozy, potęgujących melodyjność poezji. Silny jest także związek z malarstwem, zwłaszcza we Francji, gdzie znamienną cechą nowej poezji staje się malowniczość. Dążność zaś do nadawania postaciom i przedmiotom wyraźnie indywidualnego piętna wprowadza obfite zastosowanie słowa charakterystycznego, dosadnego, przed którym wzdrygał się salonowy pseudo- klasycyzm.