Odrodzenie-chronologia i charakterystyka literatury odrodzeniowej w Polsce 4

Na dworze Grzegorza z Sanoka znalazł w 1470 roku schronienie i pomoc włoski humanista Filip Buonaccorsi-Kallimach (1437—1496). Z jego nazwiskiem wiążą się następne karty dziejów wczesnego odrodzenia w Polsce. Wywdzięczając się za przyjęcie i ułatwienie dalszej kariery, Kallimach napisał panegiryczny Żywot i obyczaje Grzegorza z Sanoka (Vita et mores Gregorii Sanocei..., 1476), zarazem zwierciadło cnót biskupa humanisty i mecenasa, renesansowy wzór do naśladowania. Wraz z Konradem Celtisem, wybitnym wędrownym humanistą niemieckim, który przebywał w Krakowie w latach 1488—1490, założył Kallimach Sodalitas Litteraria Vistulana (Nadwiślańskie Towarzystwo Literackie), skupiając w nim sporo humanistów krakowskich (należeli doń Wojciech z Brudzewa, Jan Ursinus, Ślązak Wawrzyniec Korwin i in.). W otoczeniu Kallimacha przebywał przez pewien czas jeden z najwybitniejszych twórców polskich wczesnego renesansu — Biernat z Lublina.

Kolejny okres w dynamicznym rozwoju literatury renesansowej w Polsce przypada na pierwszą połowę XVI wieku. W okresie tym następuje wzbogacenie form życia literackiego i samej twórczości literackiej, zarówno ilościowe, jak i jakościowe, a także wyraźne zróżnicowanie literatury na, z grubsza biorąc, dwa osobne nurty. Pierwszy z nich, humanistyczno-renesansowy, w przeważającym stopniu dworski, to twórczość poetycka polsko-łacińska odwołująca się do najbliższej i żywej tradycji Kallimacha i Celtisa. Drugi zaś, mieszczańsko-ludowy, nawiązujący bezpośrednio do tradycji średniowiecznych, ale nieobcy nowym postawom i tendencjom, to twórczość w języku polskim, z reguły prozatorska, popularna i popularyzująca dorobek literacki przeszłości bliższej i dalszej wśród mniej wyrobionych czytelników, tym skuteczniej, że za pośrednictwem druku.

Wyjątkowo wyraźną cezurę w dziejach piśmiennictwa renesansowego w Polsce stanowi rok 1543 — granica dwóch faz rozwoju renesansu. Jest to rok śmierci Mikołaja Kopernika i ogłoszenia jego głównego dzieła De revolutionibus orbium coelestium. W roku 1543 umiera też Klemens Janicki, najmłodszy z poetów polsko-łacińskich czynnych w pierwszej połowie XVI wieku. W tymże samym roku ukazują się pierwsze utwory najwybitniejszych pisarzy następnej generacji: Mikołaja Reja Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem, Andrzeja Frycza Modrzewskiego Lascius, sive De poena homicidii (Łaski, czyli o karze za mężobójstwo) i Stanisława Orzechowskiego De bello adversus Turcas suscipiendo... ad equites Polonos oratio, przełożona rychło na język polski, prawdopodobnie przez samego autora, i ogłoszona pt. Książki o ruszeniu ziemie polskiej przeciw Turkowi. Z rokiem 1543 rozpoczyna się szczytowa faza polskiego renesansu, trwająca po rok 1584 — datę śmierci największego poety tej epoki, nie tylko w Polsce, ale i w całej Słowiańszczyźnie — Jana Kochanowskiego.