Romantyzm a oświecenie

Dążności społeczne romantyzmu niewiele odbiegały od idei wieku oświecenia; szły na ogół tymi samymi torami, ale namiętniej, z żarem wyczekiwania wstrząśnień rozstrzygających. Po wieku XVIII odziedziczono wiarę w postęp ludzkości i żądzę przebudowy świata w imię tego postępu. Rewolucjonizm romantyczny był spadkobiercą stulecia poprzedniego. Tylko z żądzą postępu łączył kult tradycji i odmiennie pojmował postęp; nie godził się na to, by drogi rozwoju człowieka i świata wskazywać miał sam tylko rozum. Wyraziło się w tym jego odrębne stanowisko poznawcze.
Romantyczna teoria poznania jest przeciwieństwem poglądów oświecenia. Głosi, że do poznania człowieka i świata nie wystarcza rozum, którego funkcje poznawcze określone są pewnymi formami i ograniczone do pewnych kategorii. Wyżej i dalej sięgają te władze duszy, które wyłamują się spod kontroli rozumu czy rozsądku: uczucie, wyobraźnia i tajemnicze siły tkwiące w nieświadomych pokładach psychiki. Racjonalista uznawał to, co jasne, ogólnie zrozumiałe — romantyk rozmiłowany jest w tym, co niejasne, nieświadome, dostępne tylko wyjątkowej jednostce w chwilach wyjątkowych. Wyżej niż rozum ceni siłę fantazji i zdolność potężnego odczuwania, intuicję i natchnienie. Są to czynniki irracjonalne, ale w nich i przez nie wyrażać się mają i przejawiać siły wyższe czy nawet sama istota bytu.
Cechuje też irracjonalizm romantyczną politykę, metodę działania — lekceważenie planów dokładnych, obliczonych chłodno środków. Romantyk improwizuje działanie i „mierzy siły na zamiary". Może to być wielkie i piękne i może nawet być skuteczne — ale częściej bywa zgubne.

Z teorią poznania wiąże się ściśle religijność romantyzmu — cecha, która tak wybitnie różni go od niereligijnego wieku oświecenia.