Świadomość niedoskonałości

Czynnik, który sprawia, że wewnętrzne nakazy stają się samodestruktywne i bardziej od innych odpowiedzialne za ich natrętny, przymusowy charakter — to nienawiść odczuwana wobec własnej osoby wówczas, gdy jednostka owe nakazy pogwałci. Zdarza się, że powiązanie to rysuje się jasno i daje się bez trudu ustalić. Ktoś na przykład okazał się w danej sytuacji nie aż do tego stopnia wszechwiedzący lub nie potrafił na tyle radykalnie komuś pomóc, jak uważał, że powinien, toteż — podobnie jak bohatera z powieści Świadek — dręczą go nieuzasadnione wyrzuty sumienia. Zdarza się jeszcze częściej, że ktoś nie zdaje sobie sprawy z tego, że nie sprostał swym wymaganiom, lecz popada — pozornie bez powodu — w depresję, niepokój, znużenie, lęk lub rozdrażnienie. Kobieta, która nagle przestraszyła się psa, po zrezygnowaniu z próby podejścia na szczyt góry. Oto sekwencja stanów psychicznych, jakie ją wówczas nawiedziły: najpierw odczuła jako porażkę swą rozsądną decyzję zrezygnowania ze wspinaczki; była to porażka z punktu widzenia dyrektywy nakazującej zwycięskie pokonywanie wszelkich trudności (co pozostawało u niej w sferze podświadomości). Następnym doznaniem była pogarda dla siebie, również nie uświadomiona. Z kolei pojawiła się reakcja na ów negatywizm wobec samej siebie w formie poczucia bezradności i lęku — był to pierwszy proces psychiczny przeżyty świadomie. Gdyby kobieta nie przeprowadziła samoanalizy, strach przed psem pozostałby incydentem zagadkowym, nie wyjaśnionym, dlatego że w niczym nie wiązał się z poprzedzającymi ten fakt przeżyciami. W innych podobnych przypadkach jednostka uświadamia sobie jedynie specyficzne chwyty i metody, jakimi broni się bezwiednie przeciw uczuciu nienawiści do samej siebie. Należą tu zabiegi uśmierzające niepokój (hulanki, nadużywanie alkoholu, frenetyczne zakupy), ustawianie się w roli czyjejś ofiary (uzewnętrznienie bierne) lub gniewna, pełna irytacji postawa wobec otoczenia (uzewnętrznienie czynne).