Świadectwa biblijne antropologii teologicznej

Człowiek jest nie tylko ciałem i duszą, ale także od chwili poczęcia „osobą”, a przez to kimś najwyższym w świecie: „Osoba ludzka, obdarzona duchowa i nieśmiertelna duszą, jest jedynym na świecie stworzeniem, którego Bóg chciał dla niego samego (KDK 24). Od chwili poczęcia jest ona przeznaczona do szczęścia wiecznego” (KKK 1703).
Nie wiadomo, kiedy narodziła się świadomość, że człowiek jest osobą, misterium osobowym. Początkowym znakiem „osoby” było ciało, oddające pełnię jaźni, istnienia, życia, substancji, duszy, świata wewnętrznego, a następnie była to – i jest  - mowa żywa, będąca bezpośrednią funkcja ciała.

Personalizm – powstały w XVIII wieku kierunek myślowy (system), który rozważa całą rzeczywistość z perspektywy fenomenu osoby ludzkiej, stawiając ją jednocześnie w centrum dziejów świata. Osoba staje się w ten sposób kluczem, metodą rozumienia bytu i samej siebie.

Biblijna koncepcja osoby nacechowana jest uniwersalizmem zbawczym Boga sięgającym dziejów Starego Przymierza, w sposób najdoskonalszy objawionym w Jezusie Chrystusie. Z Niego czerpie prawdy mówiące o naturze człowieka, jego duchowości i strukturze cielesnej, relacyjności do świata zewnętrznego, charakterze wspólnotowym i społecznym, celowości jego życia, a przede wszystkim o jego istotnym zjednoczeniu z Bogiem – Stwórcą i Odkupicielem.

Osoba w starym Testamencie

Starotestamentalna myśl personalistyczna koncentruje się wokół trzech zasadniczych aspektów:
1.    osoba jako byt cielesno-duchowy;
2.    indywidualno–społeczny wymiar egzystencji osoby;
3.    relacje człowieka do Boga Osobowego – Stwórcy

Byt cielesno–duchowy:

1.    Z jednej strony w ST występują terminy podkreślające stronę cielesną i empiryczną osoby:
-    basar – sarks (gr), caro, corpus (łac) – ciało (Rdz 2, 21-23) - jedynym stworzycielem człowieka jest sam Bóg. Ciało jednocześnie staje się podmiotem, jak i przedmiotem samego aktu stwórczego Boga. Ciało stanowi element umożliwiający Bogu kontynuację dzieła stworzenia (chodzi o dynamizm mocy stwórczej zaszczepionej w ludzkim ciele przez Stwórcę).
-    gewijan – tułów (szczególny element ludzkich postaci) (Rdz 47, 18). W ciele doświadczalna staje się najwyraźniej egzystencja człowieka. Unicestwienie ciała jest równoznaczne ze śmiercią człowieka.
-    gaf – „sam” – ciało w znaczeniu „człowiek”
-    fanech – termin ten służył do określenia cielesności ludzkiej, oznaczał on ludzka twarz, oblicze (Wj 34, 35; Ez 1, 6). Jest to ujecie statyczne. W ujęciu dynamicznym pojęcie to wiązało się z pojawieniem się lub obecnością czyjeś osoby, lub nawet samego Boga Jahwe. Łączyło się ono z faktem nawiązania osobistego dialogu historiozbawczego z Bogiem zarówno przez pojedynczego człowieka, jak i społeczność.   
Ciało było wyjątkowym znakiem łączności człowieka z Bogiem-Jahwe. Na ciele człowiek mógł odczuwać karę Bożą. Właściwa postawa ciała symbolizowała gotowość człowieka do składania Bogu rytualnej ofiary (ogolone włosy, czystość) (Lb 8, 5-7).
2.    z drugiej strony w sposób szczególny zostaje wyeksponowany wewnętrzny, wybitnie duchowy charakter osoby.
-    lew, leb – „serce” pojęcie to określa integralną łączność-     pierwiastka cielesnego z duchowym, która sprawia, że w sercu człowieka odbija się człowiek (Wj 18). Serce –centralne środowisko ludzkiego ducha, siedlisko poznania, decyzji i uczuć-    , skupia w sobie wszystkie procesy świadczące o duchowych przeżyciach człowieka, szczególnie miłości i wiary.
Otwarte lub zamknięte serce oddaje stan wiary lub zwątpienia człowieka. ST dostrzega w sercu człowieka z jednej strony podmiot jego religijności, z drugiej zaś łaskawego działania Boga.
Głębia przeżyć duchowych dokonuje się w sercu człowieka i sprawia, że tylko Bóg w pełni może go pojąć i zrozumieć (1 Sm 16, 7; Syr 13, 25; Ps 31).
-    nefesz, ruach – dusza, duch – to kolejne określenie świadczące o przywiązaniu autorów ST do elementu duchowego człowieka jako osoby. Źródła rzeczywistości duchowej upatrywano już w samym stworzeniu człowieka (Rdz 2, 7).

Duchowa i cielesna strona człowieka stanowią integralną całość osoby ludzkiej ST. Dusza jest „duchem życia” –neszamah - ostatecznym źródłem osobowego życia. Dusza i duch w ST jako istotne elementy życia duchowego w człowieku były integralnie związane z jego cielesnością, która gwarantowała ostateczną realizację i spełnienie się człowieczeństwa.

2. Indywidualno-społeczny wymiar egzystencji osoby ludzkiej

-    w ST mocno jest wyeksponowany element osoby jako jednostki, indywiduum. Pojęciem określającym indywidualizm osoby jest: „imię” – szem, zeker, (dzecher) (Rdz 4, 17-20). Imię oddawało istotę postaci w aspekcie duchowym, religijnym i absolutnym, a następnie określało rolę człowieka, partie i zadanie, jakie dana jednostka miała odegrać-     w planie Bożym.
kolejnym symbolem indywidualnego charakteru człowieka była „głowa” – rosz, jako centralny i niezastąpiony organ nie tylko życia duchowego i umysłowego człowieka, lecz umożliwiającego życie i działanie osoby. Uszkodzenie głowy staje się wielokrotnie przyczyną śmierci człowieka.
-    wymiar wspólnotowy i społeczny osoby ludzkiej. Szczególnym znakiem były dzieje Narodu Wybranego. Dzięki łasce szczególnego wybraństwa, naród ten stał się centrum objawienia się Boga w świecie.
Dzieje Izraela były jednocześnie historią Bożej Opatrzności, realizowanej w jego wspólnocie, oraz doświadczanie wciąż od nowa oblicza Jahwe. Skłaniało to naród wybrany do trwania w postawie szczególnej wdzięczności. Przejawiało się to w składaniu czci Bogu, by naród mógł stale doświadczać Jego obecności. Postępowanie zgodne z wola Jahwe stanowi ostateczny warunek Jego obecności wśród swego ludu.

Realizacja Bożych planów zbawienia w społeczności izraelskiej dowiodła istnienia osób obdarzonych szczególną łaską doświadczania oblicza Pana „twarzą w twarz” i Jego przyjaźni. (np. Mojżesz, z uwagi na ważkość i wyjątkowość posłannictwa).
Inną społecznością obdarzoną przywilejem bliskiej obecności Jahwe byli prorocy. Nauczaniu prorockiemu przypisywano szczególny atrybut działania ducha Jahwe, które przejawiało się w natchnieniu ich słowa (w czasie wygnania i niewoli, także później). Dialog był głównym doświadczeniem Boga Jahwe przez proroków.
Powołanie prorockie stanowiło przede wszystkim wezwanie do pogłębionego życia w wierze, następnie łączyło się z poleceniem przepowiadania woli Jahwe. Prorok występował wśród ludu jako przedstawiciel, posłaniec, rzecznik woli Jahwe, zapowiadającego nadejście czasów mesjańskich.

3.    Fundamentalny charakter relacji człowieka do osobowego Boga – Stwórcy

Charakter wybitnie osobowy posiadało również „imię Boże”. Wzywanie imienia Bożego wypływało z idei Boga osobowego i wszechmogącego.
Bóg Jahwe był Ojcem, Pasterzem, Oblubieńcem. Szczególnie podkreślaną cecha Boga, często utożsamiana z Jego imieniem, była świętość (iż 6, 1-13). Najistotniejszym wydarzeniem, wskazującym na cechy osobowe Jahwe, było przemienienie na Synaju – ukazujące Jego miłość i ojcowską wierność, suwerenność, sprawiedliwość, moc zbawczą.

Spotkanie Boga w ST nie tylko dawało gwarancje pewności wiary w Niego, ale domagało się od człowieka przyjęcia ściśle określonego stylu życia. Proces ten domagał się wysiłku odczytywania śladów Boga przez człowieka. Człowiek poszukuje Boga nie tylko w dziełach stworzenia. Tajemnica odwiecznego wpisania oblicza Boga w człowieka sprawiła, że sam człowiek stał się jednym z najbardziej przekonywujących środowisk doświadczania Bożej obecności. Człowiek stworzony na obraz i podobieństwo Boże stał się osobą.

Fundamentalne znaczenie istotowego związku człowieka ze Stwórcą posiada obecność w nim pierwiastka duchowego.
Związek ten jest tym trwalszy, o ile podtrzymywana i pielęgnowana jest ze strony człowieka więź ze swoim Stwórcą. Bazuje ona na całkowitej wolności człowieka, oraz świadomości możliwości utrzymania jej w sposób trwały.
Ostateczną wartością umożliwiająca skuteczną odpowiedź ze strony człowieka jest łaska Boga.

Idea osoby w ST nie zawierała wprost terminów prosopon, persona, jednak w swej wymowie pozostaje im bardzo bliska.
Użyte pojęcia łączyły w sobie;
-    charakter dynamiczny człowieka ze statycznym;
-    charakter cielesny z duchowym;
-    charakter indywidualny ze wspólnotowym;
-    charakter doczesny z nadprzyrodzonym.
Pojęcia te eksponowały to, co zewnętrzne w człowieku, innym razem to, co wewnętrzne – związane z duchem ludzkim jako źródłem egzystencji osobowej każdego człowieka, stanowiąc równocześnie o jego podobieństwie do Boga Stwórcy, oraz nieustannej relacji do rzeczywistości eschatologicznej. To ostatecznie decyduje o wielkości i niezwykłym dynamizmie twórczym człowieka jako wiernego kontynuatora stwórczego dzieła Boga.

Osoba w Nowym Testamencie

Biblijna koncepcja „osoby” nacechowana jest uniwersalizmem zbawczym Boga sięgającym dziejów Starego Przymierza, w sposób najdoskonalszy objawionym w Jezusie Chrystusie.
Nauka NT o osobie ludzkiej koncentruje ponadto w sobie wszystkie wymiary życia doczesnego, wraz z prawdą o powołaniu do życia wiecznego, urzeczywistnionego w zmartwychwstaniu Odkupiciela.

Pojecie :,,osoby” rozpatrywane jest w ścisłym związku z jej:
1.    indywidualnością duchowo-cielesną;
2.    bytowością wspólnotowo-społeczną;
3.    jako szczególne środowisko objawienia się Boga w Jezusie Chrystusie.

1.    Indywidualizm natury duchowo-cielesnej
Celem wyeksponowania strony duchowej człowieka NT wprowadził na określenie osoby takie terminy: pneuma, nous, psyche, anima, spiritus. Dusza uchodziła w Piśmie św. za najgłębszy element ludzkiej podmiotowości, duch stanowił szczególny element łączący człowieka z Bogiem. Dusza – jako odbicie Boga w osobie człowieka – była zapowiedzią egzystencji eschatologicznej.

- prosopon – występujący w tekstach NT ma kilka zasadniczych znaczeń. Pierwsze z nich występuje pod pojęciem „twarz” i „oblicze”. Pojęć tych używano dla określenia właściwych cech i sposobów zachowania samego człowieka oraz jego stosunku do Boga na przestrzeni dziejów zbawienia.
Twarz nie stanowiła jednak elementu odnoszącego się jedynie do przeżyć człowieka, lecz również do Boga Wcielonego w ludzka naturę. Wygląd twarzy Jezusa często się zmieniał. Twarz stanowiła odbicie Jego Bóstwa i człowieczeństwa. Wielokrotnie wskazywała na intensywność przeżyć duchowych. W swej relacyjności twarz wyrażała głębie przeżyć religijnych człowieka, jak i intensywność jego relacji do Boga wcielonego w ludzka naturę – J. Chrystusa.
Dynamizm wyrażający się w pojęciu „twarzy” i „oblicza” oznacza oglądanie samego Boga – Jego oblicza (Mt 18, 10). Dostępują tego aniołowie i ludzie cieszący się szczególnym wybraństwem Bożym. Jest to dowód niezwykłej godności człowieka oraz nieustannej łączności pomiędzy światem nadprzyrodzonym a doczesnym. Dzień paruzji – szczególnym doświadczeniem oglądania Bożego oblicza, oraz bezpośredniego oglądania oblicza drugiego człowieka żyjącego w stanie eschatycznym.
Wygląd twarzy drugiego człowieka odznaczał się dynamizmem emanacji na najbliższe otoczenie, głównie w kierunku drugiego człowieka. Twarz wyrażała prawdę o obecności Boga w życiu człowieka (Dz 6, 15).
Człowiek sam z siebie nie posiada do postrzegania Boga władzy poznawczej. Bóg nie da się zgłębić w bezpośrednim poznaniu na wzór rzeczy stworzonych, o ile sam nie otworzy się ku człowiekowi.
„Oglądanie Boga” jako proces należący do czynności w obrębie „twarzy’ nie należy interpretować w sposób obiektywno-przedmiotowy. Ogląd w stanie eschatologicznym to uszczęśliwiająca wymiana życia, dialog między Bogiem a człowiekiem. Bóg przenika ludzką świadomość swoją obecnością.

- osoba, omen, onoma – imię - Osoba jest imieniem pojmowanym w sensie absolutnym, którego punkt ciężkości znajduje się w fakcie posiadania „nazwy”. Wyraża sobą pewną jedyną w swoim rodzaju absolutną konkretność, niepowtarzalną, jednostkową, jedyną w swoim ucieleśnieniu i relacji.
Imię stanowiło osobę w sensie „ten oto”. Oznaczało specyfikę bycia i egzystencji danej osoby, wyrażało charakter jej ziemskiego i nadprzyrodzonego posłannictwa.
Jedną z naczelnych treści posłannictwa J. Chrystusa było objawienie imienia Boga jako podstawowego warunku Jego poznania oraz pełnienia woli Bożej (J 17, 6).
Imię określało jednocześnie dwie płaszczyzny osoby ludzkiej:
-    z jednej strony jej uniwersalność-    
-    z drugiej strony konkretność-    , jedyność-    , niepowtarzalność-    , jej charakter merytoryczny i historyczny zarazem.
Biblia określa osobę w sensie statycznym, synchronicznym, jako istotę Boga, anioła, człowieka; ale także w aspekcie dynamicznym, jako samorealizację siebie, stającą się sobą, jako przechodzenie ze stanu nicości do pełni.

-człowiek, adam, antrophos, homo – to dalsze znaczenie terminu „osoba”. Nie są to terminy stabilne, znaczenie zależne jest od kontekstu. Najczęściej oddawały wyjątkowość podmiotu bytu, życia, bycia człowiekiem. Wyrażały sam proces tworzenia się osoby jako istoty religijnej.
Termin, który w sposób szczególny wyraża godność człowieka i wskazuje na jego integralną łączność z Bogiem, określa osobę ludzką jako Świątynię Ducha Świętego”.

2.    Wspólnota i społeczność 

 
Pojęcie „osoby” jako indywiduum, jednostki, z czasem wyodrębniło aspekt wspólnotowy i społeczny. Przekształciło się w pojęcie „osoby’ zbiorowej: gminy, kościołów, narodów, wspólnoty. Chodziło o fakt osobistej lub duchowej łączności ze społecznością. Dostrzegalny jest wzajemny związek, duchowa łączność członków wspólnot ze sobą oraz ze światem stworzonym. Ten związek zasadza się na tajemnicy stworzenia. W twórczym bytowaniu człowieka należy się dopatrywać jedności i sensowności całego wszechświata jako jedynego środowiska zamieszkania ludzkości w doczesnym wymiarze życia, zgodnie z wolą Boga – Stwórcy.
Miejsce człowieka i jego rola w kształtowaniu świata znajduje się w trwałej relacji do odwiecznego prawa Jahwe zarówno w dziedzinie duchowej, jak i w materialnej sferze.

4.    „Środowisko” objawiającego się Boga w Jezusie Chrystusie.

Rozumienie pojęcia „osoby” w NT posiada swój charakter wybitnie chrystologiczny. Wyraża bowiem stan obecności przed samym Chrystusem oraz ujęcie według odziedziczonych praw Boga. Wraz z pojęciem osoby wyrażona została w NT prawda o Bożej sprawiedliwości i miłości do człowieka. Każdy człowiek w pozytywny sposób zobowiązany został przez Boga do wolnej odpowiedzi przyjęcia lub odrzucenia tego Daru.
Szczególnym przejawem tej prawdy jest współodpowiedzialność za oblicze współczesnego świata jako środowiska życia i twórczego działania człowieka, a także kształtowania oblicza swego człowieczeństwa zgodnie z zamysłem Stwórcy.

W integralny charakter pojęcia „osoby” w NT wpisany jest osobowy Bóg. To świadczy o wyjątkowym charakterze jej rozumienia.
Zasadniczą wartością wyciskającą szczególnego rodzaju piętno na „osobie” NT jest tajemnica Wcielenia się Boga w naturę człowieka. Jednakże w żaden sposób nie wpływa to na istotność podstawowej prawdy odwiecznego „wkomponowania’ się Bóstwa w człowieczeństwo oraz jego stale uskuteczniającą się dynamiczną relacyjność. Owa relacyjność ma charakter na wskroś osobowy. Dotyczy widocznych, jak i najbardziej intymnych sfer życia duchowego i religijnego osoby ludzkiej. Domaga się jednak przyjęcia ściśle określonego stylu życia, zgodnego z prawem Boga, zapewniającym człowiekowi właściwy rozwój i skuteczność procesu samorealizacji.
Prawda o nadprzyrodzonej ingerencji Boga, najdoskonalej objawionego w J. Chrystusie, znajduje się w centrum biblijnej wizji dziejów. Stanowi ona klucz do rozumienia osoby ludzkiej.
Odkupiciel, jako istota empiryczna, historyczna i nadprzyrodzona, jednoczył w sobie zarazem tożsamość osobową Boga, jaki i człowieka, łącząc naturę Boską i ludzką w sposób doskonały.

Chrześcijańska myśl personalistyczna wyrastała w obrębie dwóch kultur:
-    greckiej – określenie prosopon wiązano z twarzą, obliczem, maską (aktorską). Słowo to rozumiano tez w znaczeniu stwórczej i zbawczej ekonomii Boga. Wyraz osoba, jako najważniejszy przymiot osoby żywej, oznaczał jej specyficzne cechy charakteru. Statyczność-     i dynamiczność-     rozumienia osoby koncentrowała się wokół jej charakteru ontologicznego.
-    łacińskiej – w tym środowisku przeważała koncepcja osoby akcentująca jej charakter zewnętrzny i społeczny.

Etyka patrystyczna, w przeciwieństwie do klasycznej, w świetle której człowiek stanowi jedynie małą cząstkę kosmosu, żył w relacji do Boga, wszechświata i historii w nieustannej determinacji. Przyjmując prymat rzeczywistości uniwersalnej, epoka patrystyczna kładła nacisk na inność natury bytu ludzkiego. Jest on integralnie złączony z naturą, ale ją przekracza. Jego egzystencja opiera się na nieustannym rozwoju od rzeczywistości materialnej ku duchowej. O wyjątkowości i Boskim pochodzeniu człowieka decyduje jego charakter jednostkowy i wybitnie indywidualny. Stanowi to jednocześnie o wielkości osoby, jej godności i niepowtarzalności.
Indywidualność osoby nie polega na zsumowaniu poszczególnych elementów jego życia cielesnego i duchowego, lecz na jej charakterze wybitnie integralnym, nierozbijalnym. Osoba jest rozumiana jako jedność przyrodzona, zmierzająca nieustannie do Jedności Absolutnej, Boskiej, eschatologicznej.

Wyjątkowość osoby na tle bytów stworzonych, wyjątkowy charakter jej relacji do Boga Stwórcy, wynika z podobieństwa Bożego. To dawało gwarancję dialogowego charakteru względem Boga. Narzędziami tego dialogu są twórczość i wolność.

Bierność człowieka była mu właściwa w momencie pierwotnego stworzenia świata. Dalszy etap dziejów to aktywne, dynamiczne i wolne włączenie się w Boży plan stwarzania i rozwoju (chodzi zarówno o sferę zewnętrzną jak i wewnętrzną; porządek doczesny i zbawczy). Osobowy charakter osoby ludzkiej, jej nieustanne dążenia ku nieskończoności – jest owocem działania Boga Osobowego.
Aktowi stworzenia człowieka towarzyszyła szczególna idea Boża, specjalna myśl o istocie ludzkiej. Ostatecznym uzasadnieniem i motywacja Stwórcy była miłość. To ona sprawiła uczestniczenie człowieka w życiu Boga, przebóstwiając go. To sprawia, że osoba posiada swój wolny, nieograniczony świat wewnętrzny, który wynosi ją ponad wszelką rzeczywistość stworzenia. To powoduje, że nigdy nie można jej rozważać jako cząstki natury, a nawet idei czy ducha. Indywidualność osoby zakłada istnienie jako cząstki społeczności rodzaju ludzkiego, który z kolei także jako jedyna w swoim rodzaju jedność zdąża do wspólnoty Królestwa Bożego, którego najdoskonalszym odzwierciedleniem i wzorem jest miłość towarzysząca wzajemnym relacjom Osób Boskich.



Personaliści:
-    Francja - J. Moritain, E. Mounier, T. De chardin
-    Niemcy – H. Lotze, W. Stern
-    Polska – W. Granat, S. Bartnik, Jan Paweł II – K. Wojtyła

Literatura
B. Smolka, Narodziny i rozwój personalizmu