Surowice i szczepionki odpornościowe

Surowice odpornościowe (zwane antytoksynami) i ich przetwory:

Surowice odpornościowe otrzymujemy z krwi ludzi i zwierząt. Surowice ludzkie pochodzą z krwi ozdrowieńców, od osób sztucznie uodpornionych i od osób zdrowych, których krew dzięki naturalnym procesom odpornościowym zawiera pewne zasoby przeciwciał. Do produkcji surowic zwierzęcych służą przeważnie konie, muły, bydło rogate i barany. Zwierzętom tym wstrzykujemy w dawkach wzrastających odpowiednie antygeny (bakterie żywe lub zabite, toksynę, anatoksynę). Uodpornione zwierzęta wytwarzają przeciwciała, które krążą we krwi. Po dokonaniu upustu krwi odciąga się surowicę. Następnie oczyszcza się ją i stęża. Otrzymana surowica zawiera duże ilości gotowych ciał odpornościowych. Wstrzyknięta osobie narażonej na zakażenie zabezpiecza ją przed określoną chorobą na 2—3 tygodnie. Po tym czasie surowica, jako białko obcogatunkowe, zostaje całkowicie wydalona z ustroju. Organizm jest znowu bezbronny. Przetwory surowic odpornościowych (garnma-globuliny ludzkie) mają również krótkotrwałe działanie ochronne.
Znacznie lepsze wyniki daje uodpornianie –czyli za pomocą szczepionek. Uzyskana odporność trwa lata i może nawet rozciągnąć się na całe życie. Szczepionki najczęściej podaje się przez wstrzyknięcia. Niektóre z nich podaje się tymi drogami, którymi wnikają drobnoustroje do organizmu, np. żywą szczepionkę przeciw chorobie Heinego-Medina — doustnie, a niektóre rodzaje szczepionek — donosowo. Czas trwania odporności poszczepiennej zależy od: rodzaju dawki i sposobu podania szczepionki oraz stopnia uodpornienia osoby poddawanej szczepieniu.
Na ogół jednorazowe podanie szczepionki żywej wywołuje powstanie odporności trwającej kilka lat, a jeżeli wirus zaszczepiony dostanie się do organizmu drogami stanowiącymi naturalne wrota zakażenia dla wirusa chorobotwórczego, to oprócz odporności humoralnej (obecności przeciwciał w płynach ustrojowych) rozwija się odporność miejscowa, podobna do tej, jaka powstaje po przebyciu choroby. Czas utrzymywania się przeciwciał po podaniu szczepionki inaktywowanej jest o wiele krótszy niż po zastosowaniu szczepionki atenuowanej (żywej). Powszechnie uważa się, że w wielu szczepieniach ochronnych pierwsze wprowadzenie szczepionki stwarza tylko zdolność do odczynu, a dopiero wtórna dawka jest bodźcem powodującym wrastanie liczby ciał odpornościowych.
Jak wynika z powyższych rozważań, utrzymywanie długotrwałej odporności u osób szczepionych wymaga zróżnicowanego sposobu postępowania w zależności od rodzaju stosowanej szczepionki i czasu, jaki minął od ostatniego szczepienia. W związku z tym w cyklu szczepień szczepionkami zabitymi lub anatoksynami można wyróżnić szczepienia pierwotne, podstawowe i przypominające. Na szczepienie pierwotne, powodujące krótkotrwałą odporność, składają się 2 lub 3 dawki szczepionki podane w odstępach 4—6- tygodniowych, zastosowane po upływie kilku lub kilkunastu miesięcy. Następna dawka szczepionki, tzw. dawka wspomagająca, zamyka cykl szczepienia podstawowego, zapewniającego odporność na kilka lat.