Głowonogi (Cephalopoda)

Ze względu na liczbę skrzeli odróżnia się głowonogi:


— czteroskrzelne — Tetrabranchiata
— dwuskrzelne — Dibranchiata.


Czteroskrzelne stanowią właściwie prawie wymarłą grupę głowonogów, z której przetrwał do dzisiaj jeden tylko rodzaj — łodzik (Nautilus). Bardzo liczna niegdyś grupa Nautiloidea rozwinęła się i przeżyła szczyt swego rozwoju w erze paleozoicznej i mezozoicznej.

Bliscy krewniacy łodzika wywodzą się z okresu jurajskiego i kredowego, a więc sprzed około 180 milionów lat. Nie zmieniony aż do dzisiaj łodzik, żyjąca skamieniałość, zachował wiele pierwotnych cech budowy, w tym dobrze rozwiniętą muszlę. Jest ona symetryczna (planispiralna) i skręcona do przodu, odmiennie niż u ślimaków o symetrycznej muszli, jak np. zatoczek. Strona brzuszna zwierzęcia leży więc na zewnętrznej jej ściance. Pospolity gatunek Nautilus pompilius ma muszlę wielkości około 25 cm, cienkościenną, ozdobioną brązowymi pasami. Wnętrze muszli wyłożone jest warstwą różowej masy perłowej. Tylko jednak część muszli, mniej więcej połowa ostatniego skrętu, stanowi komorę mieszkalną zajętą przez zwierzę.

W miarę wzrostu łodzik nadbudowuje muszlę przesuwając się w niej do przodu, a opuszczone miejsce oddziela specjalną przegrodą z masy perłowej. W ten sposób powstaje kolejno szereg komór (do 36) wypełnionych gazem zbliżonym do powietrza, przez które przechodzi syfon. Układ ten, dobrze widoczny na zdjęciu rentgenowskim, tworzy swoisty aparat hydrostatystyczny. Ciężar właściwy zwierzęcia z muszlą jest prawie równy ciężarowi wypartej wody. Gdy łodzik przesunie się nieco w głąb, spręża gaz, zmniejsza swą wyporność i opada na dno. Wysuwając się z muszli, wynurza się. Dalsze ruchy umożliwia wyrzucanie wody przez złożony z dwóch części lejek. Dookoła otworu gębowego wije się 80—90 ramion pozbawionych przyssawek, wydzielających tylko po stronie wewnętrznej kleistą substancję. Oczy o prostej budowie pozbawione są soczewki. Łodziki występują w ograniczonym obszarze między Wyspami Moluckimi a Filipinami. Są to mieszkańcy głębin, przebywają przeważnie na głębokości 400—700 metrów. Ich muszli w wiekach XVI i XVII używano do wyrobu pucharów.

Dwuskrzelne tworzą pozostałą grupę głowonogów; ze względu na liczbę ramion dzielą się na dziesięciornice (Decabranchia) i ośmiornice (Octobranchia).

U dziesięciornic występuje jeszcze uwsteczniona wewnętrzna muszla ukryta pod płaszczem. U jednego tylko gatunku Spirula spirula, jedynego przedstawiciela Spirulidae, muszla jest skręcona. Jest ona podzielona przegrodami podobnie jak u łodzika i umieszczona w tylnej części ciała. Spirula, mierząca około 6 cm, żyje gromadnie w ciepłych morzach.
Do tej grupy należą także pospolite mątwy (Sepia). Ich szczątkowe muszle w postaci płaskiej wapiennej płytki są powszechnie znane, zwłaszcza hodowcom kanarków, jako „os sepiae". Zalicza się tu także kalmary, u których resztę muszli stanowi już tylko niepozorna rogowa blaszka.

Ośmiornice nie mają muszli. U jednego tylko żeglarka (rodzaj Argonauta), którym interesował się już Arystoteles, występuje twór przypominający kształtem muszlę. Jest to jednak zupełnie coś innego, a mianowicie lekki, o ściankach grubości kartki papieru, wapienny zasobnik, który służy do przechowywania jaj. Nie ma on więc nic wspólnego z prawdziwymi muszlami innych mięczaków. Wytwarzany jest przez specjalnie płatowało ukształtowane ramiona samicy, która osłania nim częściowo swoje ciało pływając pod wodą lub wynurzając się na powierzchnię.