Głowonogi (Cephalopoda)

Głowonogi są najwyżej zorganizowaną grupą mięczaków. Te wyłącznie morskie, drapieżne i ruchliwe zwierzęta świetnie pływają, rzadziej kroczą na swych ramionach po dnie. Znanych jest ponad 600 gatunków.
Głowa jest wyraźnie wyodrębniona i zaopatrzona w parę dużych oczu. U form bardziej rozwiniętych oczy mają skomplikowaną budowę i zdolne są do akomodacji. Ciało osłonięte jest płaszczem, który otacza worek trzewiowy i tworzy po stronie brzusznej jamę płaszczową mieszczącą skrzela. Przednia część nogi przekształcona jest w wieniec chwytnych, wyposażonych najczęściej w przyssawki ramion, które okalają otwór gębowy. Tylna część nogi ma postać lejka. Jego rozszerzona część uchodzi do jamy płaszczowej, a zwężony koniec wystaje na zewnątrz do przodu. Głowonogi poruszają się systemem odrzutowym. Woda doprowadzona szczeliną brzuszną do jamy płaszcza po zamknięciu szczeliny specjalnymi zaciskami przez kurczenie płaszcza wyrzucana jest lejkiem z dużą siłą na zewnątrz. Zwierzę skierowane głową do tyłu porusza się w ten sposób szybkimi i rytmicznymi ruchami.

Muszla jest u głowonogów szczątkowa. Tylko najbardziej pierwotne formy mają symetrycznie skręconą muszlę. U niektórych form występuje w postaci wewnętrznej wapiennej lub rogowej płytki, a u innych brak jej zupełnie.

Głowonogi mają dobrze rozwinięte zmysły, a ich układ nerwowy jest silnie zcentralizowany. Zwoje nerwowe tworzą w głowie mózg osłonięty chrząstkową puszką. Jest to wyjątek wśród bezkręgowców. Głowonogi odznaczają się umiejętnością gwałtownej zmiany ubarwienia, dzięki skurczom umieszczonych w skórze specjalnych komórek, chromatoforów. Układ trawienny ma złożoną budowę. Do rozdrabniania pokarmu służą silne rogowe szczęki podobne do papuziego dzioba oraz tarki. Wydzielina gruczołów śluzowych jest czasem jadowita. U niektórych grup występuje specjalny gruczoł „atramentowy", wytwarzający czarną ciecz. Wyrzucona na zewnątrz tworzy jakby dymną zasłonę i ułatwia ucieczkę przed wrogiem. Głowonogi są rozdzielnopłciowe, zapłodnienie jest wewnętrzne, rolę narządu kopulacyjnego odgrywa jedno z ramion.